ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: India Population Growth: ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ (TFR - ਇੱਕ ਔਸਤਨ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣਗੇ) 2.1 ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 1.9 ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 2024 ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਸੈਂਪਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ (SRS) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਟੀ.ਐਫ.ਆਰ. 'ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ ਲੈਵਲ' (ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਪੱਧਰ) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ (1.2) ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨੰਬਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਟੀ.ਐਫ.ਆਰ. 1.3 ਹੈ।

ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ

ਜਦੋਂ ਟੀ.ਐਫ.ਆਰ. 2.1 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ 'ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ ਲੈਵਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2.1 ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਔਸਤਨ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ (ਘਟਣ ਵੱਲ) ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਫ਼ੀਸਦੀ ਬਦਲਾਅ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਟੀ.ਐਫ.ਆਰ. ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।

2012-14 ਦੇ 3.2 ਟੀ.ਐਫ.ਆਰ. ਤੋਂ 2022-24 ਵਿੱਚ 2.9 ਤੱਕ ਮਹਿਜ਼ 9.4% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੰਮਕਾਜੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ, ਤਾਂ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ-ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ

ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵੀ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਟੀ.ਐਫ.ਆਰ. (ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ) ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 11.5% ਅਤੇ 13% ਦੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਟੀ.ਐਫ.ਆਰ. ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ (1.7) ਸੀ, ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 29.4% ਅਤੇ 23.5% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਔਸਤ ਸੰਖਿਆ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 'ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ ਲੈਵਲ' (ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੱਧਰ) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 0-14 ਉਮਰ ਵਰਗ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।

ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ 0-14 ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 18% ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ 31.5% ਹੈ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ ਲਗਭਗ 19% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ (24%) 0-14 ਉਮਰ ਵਰਗ ਦਾ ਹੈ।

ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੰਮਕਾਜੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੰਮਕਾਜੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ (15-59 ਸਾਲ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਲਈ 'ਡੇਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਵਿੰਡੋ' (ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਮੌਕਾ) ਅਜੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।15-60 ਸਾਲ ਦਾ ਉਮਰ ਵਰਗ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 66.4% ਹੈ (ਜੋ 2014 ਦੇ 64% ਤੋਂ ਵਧਿਆ ਹੈ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਸ਼ਰਿਤ ਆਬਾਦੀ (0-14 ਸਾਲ) 24% ਅਤੇ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ 10% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਆਬਾਦੀ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ (Peak) 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਮਹਿਜ਼ 0.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅੰਕ ਹੀ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਯਾਨੀ 67.2% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 67.8% ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ 8.6% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 9.7% ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਕੇਰਲ (15%) ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 2014 ਤੋਂ 2024 ਦਰਮਿਆਨ 60+ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ 10.6% ਤੋਂ 14.2% ਰਿਹਾ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ 7.6% ਹੈ।